Cuộc chiến Loa phường

          Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Nguyễn Đức Chung  là người phát hiện ra sự lỗi thời của cái loa phường và cũng là người đề xuất khai tử cho nó . Sau ý tưởng này , dư luận xã hội bàn tán lùm xùm dẫn đến một cuộc thăm dò kiểu như trưng cầu dân ý . Kết quả 90% đồng tình với ông chủ tịch ! Những tưởng kết quả này sẽ là lời cáo chung cho loa phường . Nhưng không , nó vẫn còn và nói không ngoa rằng có phần hoạt động sôi nởi hơn trước nữa kia . Cái lý để nó sống và sống bừng lên là do bản án cuối cùng luận cho nó chưa minh bạch . Ừ thì ở các xã , thị trấn , thị xã ngoại thành vẫn duy trì loại hình này chẳng nói làm gì . Nhưng với các quận nội thành nó được “Hạn chế tối đa” ! Vậy số còn lại tối thiểu là bao nhiêu ? Không đặt tại khu chung cư , trường học , bệnh viện và nơi có nhiều người cao tuổi ! Vậy loa được đặt cách những nơi này là bao nhiêu hay chỉ không đặt vào chính chỗ đó ?

          Những quyết định được đưa ra rất cần cụ thể và được thường xuyên kiếm tra mới mong mang lại hiệu quả . Chuyện cái loa phường và cái vỉa hè nên được quan tâm như nhau kẻo chúng tỵ nạnh nhau thì câu chuyện sẽ mất đi tính công bằng và cái đích hiệu quả . Xin đừng coi nhẹ chuyện cái loa phường vì nó cũng có thể chứa đựng lợi ích nhóm trong đó chứ chả chơi !

Danh chính ngôn thuận

 

          Đã từ lâu thơ Haiku không còn quanh quất trong xứ sở Phù tang nữa mà đã đặt chân lên nhiều vùng miền trên toàn thế giới. Có lẽ đây là thể loại thơ có sức lan tỏa rộng rãi vào bậc nhất bởi những đặc thù của nó. Cùng bước chân di trú, nó cũng đã biến đổi nhiều theo cách nghĩ , cách nhìn và thói quen diễn đạt của từng nơi đất mới. Điều đó là tất yếu  bởi thơ là người, mà con người mỗi xứ có ngôn ngữ, cách suy tư và nền tảng văn hóa riêng biệt.

           Dù ở phương trời nào, khi làm thơ Haiku cũng phải giữ cái cốt cách của nó. Có thể đó là cốt cách nguyên thủy hay những đổi thay đã được mặc nhiên công nhận. Còn phần hồn mới là thứ được thổi vào một cách tùy biến. Chính vì lẽ đó mà thơ làm ra vẫn được định danh là thơ Haiku. Cũng giống như khi một bài thơ bảo đảm đủ thất ngôn bát cú, thất ngôn tứ tuyệt … và đúng niêm luật, vần đối sẽ được gọi là thơ Đường (Đường luật):

                           Gió bấc xô mây đọng cuối trời

                           Mưa luồn tán lá ngả nghiêng rơi

                           Cành cong ngõ trước run rung rẩy

                           Lá rộng vườn sau tốc tả tơi

                           Trà đượm hương xưa xui tiếng dạ

                           Thơ say vần cũ giục cơn đời

                           Có về đông trước cho theo với

                           Lượm mảnh nhân tình thả bóng chơi!                    (Lý Viễn Giao)

Hoặc thơ một dòng sáu một dòng tám chữ cứ thế nối tiếp nhau, gieo vần đúng luật thì là thơ lục bát :

                            Giọt rơi hơi bị trong veo

                            Mắt đi hơi bị vòng vèo lôi thôi

                            Chân mây hơi bị cuối trời

                            Em hơi bị đẹp anh hơi bị nhàu!                             (Nguyễn Duy)

Thơ Đường hay thơ Lục bát không phù hợp với ngôn ngữ đa âm. Lục bát còn khó khăn với cả ngôn ngữ đơn âm nhưng không phân bằng trắc. Thơ Haiku , loại ngôn ngữ nào cũng làm được vì chỉ cần ngắn dưới mười bẩy âm tiết và có ba ngắt ý rõ ràng . Thơ Haiku được sáng tác ở nơi nào cũng đều gọi tên như nhau cả. Bởi đã là thể loại này ắt phải hội đủ các tiêu chí cần thiết của nó. Giống như đã là bánh Pi-ja, ở Việt Nam không thể làm như bánh rán hay bánh xèo được.

          Tác giả bài thơ là người nước nào chỉ quy định xuất xứ của bài thơ , không thể ấn định thể loại thơ. Bài thơ chỉ lưu hành trong nước dĩ nhiên chỉ cần ghi tác giả là đủ . Nhưng nếu thơ vượt biên giới , cần ghi thêm quốc gia. Thể loại thơ đã do chính nó khảng định không cần nêu tên. Khi ta đề tên quốc gia của tác giả ngay sau thể loại thơ , mặc nhiên ta đã khảng định một thể loại thơ mới rồi đó. Thơ Haiku Đức , thơ HaikuViệt…không phải là thơ Haiku nữa! Có người cho rằng các từ Đức, Việt…chỉ là phụ từ để cho hay bài thơ làm bằng ngôn ngữ ấy, ở xứ ấy. Thực ra không phải thế , những từ này khảng định một thực thể mới hoàn toàn . Có thể đến một lúc chúng ta xây dựng được một hệ thống tiêu chí mới cho một thể loại thơ mà ta gọi là Haiku Việt , điều đó sẽ dễ dàng chấp nhận như một lẽ đương nhiên .   

          Câu lạc bộ của chúng ta đã đôi lần đề cập đến một tên gọi chính thức hợp lý . Cũng đã có lúc khảng định mình là Câu lạc bộ thơ Haiku Hà Nội . Nhưng dường như việc thống nhất chưa thực sự chín nên có chuyện ngẫu biến trong sử dụng . Thiết nghĩ đã đến lúc cần mở rộng trao đổi một cách có lý luận khoa học để ghi chính danh của mình vào thẻ căn cước trong làng văn chương Việt .

         

 

Hướng tới khúc Haiku hay

                                                                Lý Viễn Giao                                                

       Câu lạc bộ thơ haiku Hà nội sinh sau đẻ muộn trong làng thơ Việt . Đến nay nó vẫn được coi là đang lớn . Tuy vậy cái cơ thể non trẻ này tiềm tàng một sức sống đáng nể từ chính những tế bào nội sinh của nó . Cùng với những bàn tay chìa ra nâng đỡ , chắc chắn nó sẽ có những bước đi dài vững chắc để hình thành một sức vóc vạm vỡ , xứng tầm mong đợi . Để có những khúc thơ như ý , các haijin đã chắt ra từ những tài liệu nghiên cứu được viết , được dịch công phu đó đây trên các nội san cũng như sách báo trong nước và nước ngoài . Những bài thơ dịch từ đủ mọi thứ tiếng cũng là nguồn tham bác quan trọng . Đặc biệt bằng những chiêm nghiệm qua cuộc sống , cảm hứng thơ và kho kiến thức kết đọng trong những cái đầu minh mẫn mà những khúc Haiku được đẻ ra . Đến nay số lượng bài thơ đã không thể đếm xuể . Số lượng tập thơ đã phải dùng đến hai chữ số mà ghi . Ấn phẩm chung cũng đã có đến sáu nội san và hai tập thơ dầy dặn rất phong phú về nội dung và đa dạng về hình thức .

           Những khúc Haiku được viết đã ngày càng ra dáng một bài thơ hoàn chỉnh được chấp nhận trong đó có nhiều bài hay . Không phải đã hết những băn khoăn về tiêu chí của một bài thơ Haiku và bài thơ hay . Ai đó cho rằng hãy cứ viết đi , viết nhiều rồi sẽ thành thơ Haiku và sẽ hay . Nói vậy liệu có phải là logic ngược không ? Phải định hình cho một khúc thơ Haiku đã chứ . và phải khảng định thế nào là hay đã chứ ! Có thể vào lúc nào đó và ở đâu đó chúng ta đã ít nhiều chạm mặt với những nội dung này rồi . Nhưng nay đứng trước thềm cuộc tọa đàm về thơ Haiku lần thứ hai sắp diễn ra tại Hà Nội xin trao đổi thêm đôi lời may ra sáng tỏ được điều gì bổ ích chăng .

          Một khúc Haiku phải bao gồm ba thành phần có lẽ đã là đương nhiên . Điều này không phải ta tự bịa mà được rút ra từ trong chính những bài thơ Haiku Nhật từ xưa tới nay mà chúng ta được đọc . Gần đây nhất , khi đến dự cuộc tọa đàm thơ Haiku lần thứ nhất cũng tại Hà Nội , chủ tịch hiệp hội Haiku thế giới WHA , ông Ban’ya Na suishi , trong bài phát biểu của mình đã nhận xét khúc thơ của Lý Viễn Giao :

                                               Trăng lạnh

                                               Nghĩa trang

                                               Đồng đội xếp hàng

Là chỉ có hai hình ảnh ! ( Do dịch thuật mà dẫn tới điều này chứ thực ra ở đây là ba hình ảnh rất rõ ! ) . Ta lấy ra từ nhận xét này để khảng định chắc chắn rằng khúc Haiku phải hội đủ ba hình ảnh . Ba thành phần trong khúc thơ gọi tên như thế nào là đúng nhất ?

          Nếu bảo ba dòng sẽ là vô lý . Dòng chưa nói lên điều gì rõ ràng về cấu trúc từ vựng cũng như nội dung . Nó mới chỉ là nhiều chữ viết liền nhau đặt trên một hàng ngang . Vì vậy dẫu có ba dòng chữ nhưng các dòng này chưa có ý , chưa gợi , chưa liên kết để tạo một ý tưởng tổng thể cũng chưa coi là thơ Haiku được . Bài thơ Con ếch , một khúc Haiku được coi là mẫu mực trong nền thơ cổ điển Nhật Bản của Basho có thể viết trên ba dòng :

                                               古池や  ( Furuikeya )                                                                                                                 

                                               蛙飛び込む  ( Kawazu tobikomu )                                                                                                                                                                            

                                               水の音  ( Mizu no oto)      

Hay viết liền một dòng : 古池や蛙飛込む水の音  ( furuike ya mizu no oto tobikomu kawazu) đều được vì bản thân nó đã chứa ba ngắt ý rất rõ ràng : Cái ao cổ / Con ếch nhẩy vào / Nước xao động .

          Còn ba câu ư ? Điều này cũng không cần thiết bởi đã là câu sẽ phải hội đủ các thành phần chủ ngữ , vị ngữ … của cấu trúc câu . Trong thực tế , một khúc Haiku không cần đến thế :                                        Mê nón úp vại cà

                                               Mồ hôi tóc mẹ ta

                                               Thâm dấu .           ( Lê Đình Công )

Đó ! Ý thứ nhất coi là một câu đi nhưng hai ý sau chỉ là hai hình ảnh . Đâu cần đến ba câu mới làm nên khúc Haiku . Ta bắt gặp rất nhiều bài thơ mà cả ba ý đều chưa phải là câu . Nhưng đó đây ta cũng gặp một khúc thơ có ba câu thật :

                                               Cá xuống nước

                                               Mây về trời

                                              Ta thả ta vào chân không         ( Thiện Niệm )

Vậy nếu nói ba thành phần trong khúc Haiku là ba câu thật không chính xác . 

          Vậy ba ý hay ba hình ảnh ? Điều này tế nhị hơn hai tên gọi nói trên . Hình ảnh thường là một ý rồi nhưng ý đâu có nhất thiết là hình ảnh . Bài thơ này của tác giả Lương Thị Đậm :

                                              Dây điện bắc qua

                                              Đôi chim ríu rít

                                              Tình ca .

ý thứ ba không phải là hình ảnh ! Còn bài thơ sau của Vũ Tam Huề :

                                              Gió từ đâu lại

                                              Mang hương cỏ dại

                                              Đường cày mùa xuân

Lại chỉ có một hình ảnh ở ý thứ ba thôi . Vậy nên cho rằng ba thành phần của khúc Haiku là ba hình ảnh cũng không chính xác . Suy ngẫm qua nhiều bài thơ , thấy rằng nếu gọi đó là ba ý là đúng hơn cả . Ba ý này không phụ thuộc nhau trong một thể cấu trúc nào ; mỗi ý đều trọn vẹn đủ sức tự mình mang ý nghĩa nên thường được nhấn mạnh bằng tên gọi là Ngắt ý !

          Làm thơ hay đọc thơ , ai cũng muốn hướng đến bài thơ hay . Vẻ hay dở thực ra cũng nhiều chiều bàn luận . Nó phụ thuộc vào cảm quan , tâm trạng , độ trải nghiệm và tầm nhìn , cách nhìn của người viết , người thẩm . Nhưng không phải không có tiêu chí chung về bài thơ hay để dùng làm thước đo cho thơ . Thơ hay trước hết phải hướng con người , cuộc sống đến chân tiện mỹ . Phải mang tính nhân văn cao . Phải có nghệ thuật sử dụng ngôn từ , ý tưởng một cách khéo léo để đi vào lòng người theo con đường ngắn nhất và trụ lại một cách bền vững nhất .

          Với thơ Haiku , do những đặc thù riêng của nó , khúc thơ hay còn cần thêm một số yếu tố mà haijin và độc giả không nên bỏ qua . Trước hết bài thơ phải có cấu trúc của thơ Haiku với ba ngắt ý rõ ràng . Ba ngắt ý này như ba chân của bếp kiềng hay ba Ông vua bếp trong bộ bếp đất cổ để tạo nên một dụng cụ hữu ích hoàn chỉnh . Nói một cách thơ hơn , ba ngắt ý phải ướp hương cho nhau , nghĩa là thấm vào nhau cùng tạo nên ý tưởng chung của toàn bài thơ . Với thể loại thơ cực ngắn này , việc tránh dùng hư từ là điều tối cần thiết . Sử dụng tính từ , trạng từ một cách vừa phài và hợp lý cũng góp phần làm cho hình ảnh bóng bẩy , long lanh hơn . Vần và nhịp điệu trong thơ không có quy định nào bắt buộc nhưng nếu sử dụng khéo léo cũng làm cho các ngắt ý liên kết với nhau mềm mại tạo không khí cho câu thơ bước vào tiềm thức người đọc , người nghe một cách ý nhị . Tính thiền và vô sai biệt không nhất thiết tồn tại trong thơ Haiku hiện đại , nhất là thơ do người Việt chúng ta viết hôm nay . Nhưng nếu trong một bài thơ có phảng phất ít nhiều điều này âu cũng coi là một thứ gia vị phụ thêm cho một món ăn ngon khi ta thưởng thức .

          Xin mời cùng dạo gót qua vườn hoa Haiku Hà Nội ngắt đôi ba đóa một cách vô tình để coi thử độ mỏng dày của hương sắc mà ngẫm về những gì đã sinh kết dưới bàn tay người gieo trồng .

Viết về mùa xuân , tác giả Nguyễn Thị Kim đã khéo đan cài ba hình ảnh tượng trưng với ba ngắt ý Hoa , Bướm và Người trên một bức tranh thêu đầy sức sống :

                                               Dã quỳ ngõ quê

                                               Rập rờn cánh bướm

                                               Vàng lối em về .

Và cảnh đêm Hồ Tây thơ mộng cũng được haijin  Đinh Nhật Hạnh  dùng khúc Haiku gõ vào hồn thơ người đọc để vang lên ngân nga , lãng mạn :

                                              Sương khuya Hồ Tây

                                              Sâm cầm vụt cánh

                                              Trăng lay .

Nỗi nhớ đồng quê , nhớ mùa màng rơm rạ của người mẹ chân tre còn da diết nào hơn như trong khúc thơ này :

                                              Ra phố ở với con

                                              Nhớ đồng mùa gặt hái

                                              Mẹ nhìn theo người bán chổi rơm    ( Vương Trọng )

 Còn gì nữa đâu khi mà người phụ nữ không có bạn đời bên cạnh để mà kề vai nghe hơi thở ấm áp , nghe tiếng thầm thào của hai con tim sẻ chia , để nương tựa  :

                                              Vắng anh

                                              Trăng lu

                                              Mảnh đêm vỡ nát   ( Nguyễn Hoàng Lâm )      

Con người ta khi đã trưởng thành , mỗi khi nhìn về quá vãng , hình ảnh mẹ vẫn là trước nhất và đậm nhất : 

                                              Tiếng võng đưa

                                              Ngày xưa

                                              Tay mẹ   ( Nguyễn Duy Quý )  

Khúc thơ sau chỉ vỏn vẹn với bẩy âm tiết nằm gọn trong ba ngắt ý mà làm lòng người xao xuyến với nỗi chia xa của lứa đôi :

                                              Ngày em đi

                                              Nâng ly

                                              Uống sóng      ( Lý Viễn Giao )

Nói về chủ quyền biển đảo mà chẳng gào thét , chẳng lên gân hô khẩu hiệu . Chỉ bằng những ngắt ý rành mạch chứa đựng hình ảnh không cầu kỳ mà rất đỗi thôi thúc :

                                              Đảo chìm

                                              Lồng ngực anh

                                              Sóng vỗ .

Nhiều người cho rằng thơ Haiku mang tính triết lý cao . Nó dắt tư duy đi theo mạch ngầm để chiếm lĩnh chốn sâu thẳm của nỗi người , nỗi đời . Nhưng nó cũng rất tế nhị , không răn dậy , không rao giảng . đọc những phiến khúc này ta có thấy gì không ?

                                              Lấp lóa trời cao

                                              Có những ngôi sao

                                              Thực ra đã tắt                   ( Lê Đình Công )

                                                          *

                                              Bay cao mười ngàn mét

                                              Càng gần mặt trời

                                              Càng lạnh                          ( Lê Văn Truyền )

                                                          *

                                              Đau khổ hãy về đây

                                              Ta sẽ trả thù

                                              Bằng nụ cười độ lượng      ( Lê Vũ )

          Mới chừng ấy tuổi đầu mà câu lạc bộ Thơ Haiku Hà Nội đã gieo hạt để gặt hái được nhiều mùa hoa rực rỡ . Những bông hoa vừa ngắt để ngắm trên đây chỉ là ngẫu nhiên trong ngàn bông hoa đẹp . Chúng ta có đủ độ tin cậy cho những vườn hoa , mùa hoa rạng rỡ hơn đang nằm phía trước .